Czy praca w rolnictwie jest legalna?

Inspektorzy Państwowej Inspekcji Pracy prowadzą kontrole gospodarstw rolnych tylko w ograniczonym zakresie, tj. kontrole takie obejmują głównie podmioty i przedsiębiorców, którzy prowadzą zarejestrowaną działalność gospodarczą. W oparciu o zawartą w ustawie o PIP definicję podmiotu kontrolowanego działania inspekcji pracy podejmowane w stosunku do rolników indywidualnych, co do zasady, ograniczają się do akcji edukacyjnych i prewencyjnych, podnoszących świadomość i wiedzę w zakresie bezpieczeństwa i higieny wykonywania prac rolnych.


Kontrole w podmiotach branży rolniczej najczęściej prowadzone są w wyniku skarg pochodzących od pracobiorców, a także na podstawie wniosków i powiadomień otrzymanych z innych urzędów i organów administracji państwowej, w szczególności z urzędów skarbowych, powiatowych urzędów pracy, policji oraz ZUS.

W razie powzięcia wiadomości bądź podejrzenia co do faktu nielegalnego powierzania pracy, czynności kontrolne podejmowane w stosunku do rolników indywidualnych często są ograniczone do przeprowadzenia wstępnego rozpoznania na terenie gospodarstwa rolnego, tj. ustalenia, czy rolnik indywidualny jest pracodawcą w rozumieniu Kodeksu pracy lub czy prowadzi zarejestrowaną działalność gospodarczą.

Dodatkowo w 2018 r. inspektorzy pracy skierowali szczególną uwagę na podmioty, które powierzają cudzoziemcom prace sezonowe, w szczególności w przypadku uzyskania informacji z powiatowych urzędów pracy lub Straży Granicznej o możliwości nadużyć związanych z wykorzystaniem uproszczonego systemu powierzania pracy cudzoziemcom na podstawie oświadczeń lub nowych zezwoleń na pracę sezonową. Ustalenia inspektorów pracy mają w tych przypadkach istotne znaczenie w zakresie zwalczania nieprawidłowości i nadużyć związanych z korzystaniem z uproszczonego systemu zatrudniania cudzoziemców. Należy przy tym podkreślić, że w większości takich przypadków kontrole prowadzone są przez funkcjonariuszy Straży Granicznej, którzy mają uprawnienia zarówno do kontroli osób fizycznych powierzających pracę cudzoziemcom, jak i samych cudzoziemców (kompetencji takich nie posiadają organy PIP).

W 2018 r. (do 12 września) kontrolą legalności zatrudnienia i wykonywania pracy przez cudzoziemców objęto 70 podmiotów branży rolniczej (dział 01 PKD), w ramach których sprawdzono legalność zatrudnienia 491 cudzoziemców z 12 państw, w tym 460 obywateli Ukrainy (94% wszystkich cudzoziemców objętych kontrolą). 107 cudzoziemców świadczyło pracę na podstawie oświadczenia pracodawcy (tryb uproszczony), a 172 – na podstawie zezwolenia na pracę sezonową.

Wśród przedsiębiorców, którzy prowadzili zarejestrowaną działalność gospodarczą w branży rolniczej, dominowały podmioty o zatrudnieniu od 10 do 49 osób (32 kontrole) oraz do 9 osób (23). Pracę w tych podmiotach świadczyło ponad 4,9 tys. osób (obywateli polskich i cudzoziemców), w tym blisko 2,7 tys. na podstawie stosunku pracy (54% pracujących). Zdecydowanie dominował sektor prywatny krajowy (58 kontroli).

Nieprawidłowości stwierdzono podczas 38% kontroli. Ujawniono powierzenie nielegalnego wykonywania pracy 22 cudzoziemcom (4,5% cudzoziemców objętych kontrolą) – 18 obywatelom Ukrainy, 3 obywatelom Białorusi i 1 obywatelowi Indii. Stwierdzono następujące nieprawidłowości:

  • brak zawarcia umów w wymaganej formie – 20 przypadków,
  • brak wymaganego zezwolenia na pracę – 18,
  • praca na innym stanowisku lub na innych warunkach niż określone w zezwoleniu na pracę – 7,
  • podstawa pobytu nieuprawniająca do wykonywania pracy – 3,
  • nielegalny pobyt cudzoziemca na terytorium RP – 1.

W wyniku kontroli inspektorzy pracy skierowali do kontrolowanych podmiotów 72 wnioski w wystąpieniach. W 6 przypadkach ukarali mandatami osoby winne popełnionych wykroczeń (średnia kwota mandatu to 1208 zł), a w 10 przypadkach poprzestali na zastosowaniu środka oddziaływania wychowawczego.

Jednocześnie należy pamiętać, że od 18 maja 2018 r., na mocy ustawy z dnia 13 kwietnia tego roku o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 858), został wprowadzony nowy rodzaj umowy cywilnoprawnej – umowa o pomocy przy zbiorach. Przez taką umowę pomocnik rolnika zobowiązuje się do świadczenia pomocy przy zbiorach produktów rolnych, tj. chmielu, owoców, warzyw, tytoniu, ziół i roślin zielarskich, w określonym miejscu w gospodarstwie rolnika i przez określony czas, a rolnik do zapłaty umówionego wynagrodzenia za świadczoną pomoc. Umowy tego rodzaju mogą być zawierane przez obywateli polskich, a także przez cudzoziemców, którzy są uprawnieni do wykonywania pracy na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie art. 87 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy lub są zwolnieni na podstawie przepisów szczególnych z obowiązku posiadania zezwolenia na pracę. Łączny czas świadczenia pomocy przy zbiorach chmielu, owoców, warzyw, tytoniu, ziół i roślin zielarskich na podstawie umów o pomocy przy zbiorach zawartych przez jednego pomocnika rolnika nie może przekroczyć 180 dni w roku kalendarzowym.

Pomocnik rolnika – to osoba pełnoletnia, z którą rolnik zawarł umowę o pomocy przy zbiorach. Osoba taka podlega ubezpieczeniom społecznym rolników (w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego), tzn. ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu, jednak wyłącznie w zakresie ograniczonym do jednorazowego odszkodowania z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej.

Państwowa Inspekcja Pracy nie dysponuje jeszcze informacjami o skali stosowania umów o pomocy przy zbiorach przy zatrudnianiu cudzoziemców i występujących w tym zakresie nieprawidłowościach.